Opzet en Bronnen van "Hadrianus VI. sive Analecta Historica de Hadriano
Sexto Trajectino, papa romano. Collegit, edidit, et notas adjecit Casparus Burmannus. Trajecti ad Rhenum, apud Jacobum à Poolsum, MDCCXXVII." alsmede de eigen bijdrage van de auteur zoals die blijkt uit de aantekeningen.

In de eerste helft van de zestiende eeuw is er tussen twee Medici-pausen in (Leo X 1513-1521, de verkwister, en Clemens VII 1523-1534, de politieke zwakkeling) een
Nederlandse paus geweest die uit Utrecht afkomstig was: Adrianus de Zesde, geboren als Adriaen Boeyensz. en opgevoed in de spiritualiteit van de Moderne Devotie. Hij is de enige niet-Italiaanse paus geweest na de Middeleeuwen, op de tegenwoordige paus na die van Poolse afkomst is. In Utrecht was men indertijd zeer trots op deze stadsgenoot, maar na de protestantisering nam men uiteraard afstand van hem. Tot in het begin van de achttiende eeuw de toenmalige burgemeester aldaar, Caspar Burman, van zijn liberale en wetenschappelijke instelling wilde getuigen en tevens van zijn plaatselijke trots door een bronnenboek met eigen aantekeningen over zijn beroemde plaatsgenoot uit te geven. Uiteraard in een keurige perkamenten band en in puik drukwerk zoals dat paste in de stijlgevoeligheid van de regententijd en van de deftige familie Burman.
Het boek is een van de weinige uitgaven over Adriaan VI die van protestantse zijde zijn uitgegaan. Meestal werd er over deze figuur -tot in onze dagen- alleen door katholieken geschreven. Bij al deze -ook wel kritische- publicaties is het boek van Burman een interessante uitzondering, niet alleen omdat het uit protestantse achtergrond afkomstig is, maar ook omdat het een boeiend voorbeeld is van de mentaliteit die er in het begin van de achttiende eeuw heerste in de liberaal-intellectuele kringen van ons land.
De opzet van deze scriptie heb ik te danken aan mijn voormalige VU-hoogleraar Prof. Dr. J. van den Berg die mij in de zestiger jaren van de vorige eeuw voor het doctoraal tentamen Vaderlandse Kerkgeschiedenis het boek van Burman liet verwerken. Ik was toen bibliothecaris van het College Hageveld in Heemstede waar een exemplaar van het boek aanwezig was. Dat ik dit werkstuk nu in gecorrigeerde en uitgewerkte vorm presenteer, heeft te maken met de verwachting dat er binnenkort een nieuwe paus gekozen zal worden en het intussen gewoonte is geworden bij zo’n gelegenheid opnieuw aandacht te besteden aan de eigenaardige figuur van Adrianus de Zesde, de enige Nederlandse paus.

Hoorn, oktober 2004

Gerard Weel

Karel als adolescent omringd door zijn hof, door Henri Leys (1863)